Harflerin Okunuşlarında Oluşabilecek Lahn (Hatalar)

[__YaZ_yAğMuRu__]

      Harflerin sıfatlarında oluşabilecek hatalar, ya harfin kendine özgü mahrecinden çıkartılmaması, ya da başka bir harfin mahrecinden çıkartılarak mahreçlerin birbirine karıştırılmasıyla ortaya çıkmaktadır. Bu noktadan hareketle harflerde oluşabilecek belli başlı yanlışlıklardan bir kısmı şu şekildedir:

"أ" Hemze (Elif): Süratli bir okuyuş esnasında hemzeyi hazfetmek, şiddetini giderip teshîl etmek, ince okunması gereken elifleri veya makabillerini kalın okumak, yahut imale-i suğra noktasına varıncaya kadar mübalağa etmek. رحيما gibi kelimelerde vakf yaparken, medden sonra bir hemze getirmek ve sebeb-i med olmadığı halde medleri fazla çekmek.

"ب" Ba (Be): Ba harfinin cehr sıfatını terkedip, ba-ı farisî denilen "p-پ" gibi okumak, sükun halinde iken kalkale etmemek ya da kalkalede mübalağa edip, ba harfini harekelemek veya şeddelemek.

"ت" Ta (Te): Ta harfinin şiddet sıfatını gidermek, sükûn halinde şiddetinde mübalağa ederek harekeli imiş gibi okumak, ta harfinin hems sıfatını giderip dâl (د) harfi gibi okumak.

"ث"Sa (Se): Sa harfini sin (س), ya da sâd (ص) gibi okumak.

"ج" Cim: Cim harfini cehirsiz, yahut cîm-i farisî denilen "ç-ج" gibi, ya da şiddetini gidererek okumak.

"ح" Ha: Ha harfini ha/e (ه), veya hı (خ) harfi gibi okumak. (بمزحزحه - و سبحه – و يا نوح اهبط) şeklindeki örneklerde olduğu gibi bir arada bulunan boğaz harflerini birbirine idğam ederek ha harfini beyan etmemek.

"خ" Hâ (Hı): Hâ harfini ince okumak, ha (ح) ve he (ه) ile karıştırmak, sükûn olduğu durumlarda ğayn (غ) harfi tarzında yapmak.

"د" Dal: Sükûn halinde dal harfinin cehr sıfatını giderip te (ت) gibi okumak ve kalkalesini yapmamak.

"ذ" Zal: Zal harfini ze (ز) veya zı (ظ) harfleri gibi okumak.

"ر" Ra: Özellikle şeddeli olduğu zaman Ra harfinin tekrîrini izhar etmemek, kalın okunması gereken yerde ince, ince okunması gereken yerde kalın okumak veyahut tekrîrini ihfa etme (gizleme)de mübalağa yaparak şeddeli tı (ط) gibi okumak.

"ز" Zay (Ze): Ze harfinin safir sıfatını gidererek zal (ذ) ve zı (ظ) gibi okumak.

"س" Sîn: Sîn harfini safir sıfatı olmadan se (ث) harfi gibi veyahut tefhîm yaparak sat (ص) harfi gibi okumak.

"ش" Şîn: Şîn harfindeki tefeşşi sıfatını giderip, sîn (س) harfi gibi okumak.

"ص" Sâd (Sat): Sat harfinin safir ve ıtbak sıfatlarını gidererek se (ث) ve sîn (س) harfi gibi okumak.

"ض" Dâd (Dat): Dat harfini mahrecinden çıkarmamak, ince okumak, zâ (zı-ظ ) harfi ile bir arada (انقض ظهرك) bulunduğu zaman, dat ile zı'yı ayırt etmeyip birbirine karıştırmak.

"ط" Tâ (Tı): Tı harfinin ıtbak ve tefhîm sıfatlarını gidererek, te (ت)gibi hemisle okumak.

"ظ" Zâ (Zı): Zı harfinin ıtbak ve tefhîm sıfatını izale edip, ze (ز) gibi okumak.

"ع" Ayn: Ayn harfine şiddet verip hemze gibi çıkarmak, elif harfinin makablinde (öncesinde) olduğu zaman (العالمين) tefhîm yapmak, he (ه)harfinin makablinde olduğu zaman (عهدى) izharını terketmek.

"غ" Ğayn: Ğayn harfini ince okumak, ğayn ile dat (ض) veya kâf (ق) harfleri bir arada bulundukları zaman, ğayn harfini beyan etmemek ve ğayn harfinde mübalağa yapıp gargara etmek.

"ف" Fâ (Fe): Fe harfini vav (و) gibi okumak. افواجا örneğinde olduğu gibi bunlar bir arada bulunduklarında bu harfleri birbirine idğam etmek (girdirmek-karıştırmak) ve fe'yi vav gibi okumaktan sakınmak için fe harfinde kalkale veya sekte yapmak.

"ق" Kaf (Kaf/Gaf): Kâf hrfini inceltip kef (ك) harfi gibi okumak.

"ك" Kâf (Kef): Kef harfinin şiddet sıfatını gidermek, tefhîm etmek, hems ve şiddet sıfatına ehemmiyet göstermeyip, Kâf-ı farisî denilen "g-گ" gibi okumak.

"ل" Lâm: Lam harfini ظللنا,جعلنا gibi kelimelerde olduğu gibi, mabadine (kendinden sonra gelen harfe) idğam veya ihfa etmek, yahut beyanında kalkale ile mübalağa etmek, kalın harfin makablinde veya mabadinde olduğu zaman terkîk sıfatına özen göstermemek.

"م" Mîm: Sakin mim fe (ف) ve ya (ى) harfine uğradığında ihfa ya da idğam etmek veyahut izharında mübalağa yaparak harekelemek. Kalın bir harften sonra geldiği zaman bu harfi kalın okumak.

"ن" Nûn: Nun harfinin vakfedilmesi durumunda izhar etmeyip ihfa etmek. Harekeli olduğu zamanlarda ince okumayıp tefhim etmek. Sakin olup vav (و) ve ya (ى) harflerine uğradığında şiddet sıfatı vermeyip ihfa veya izhar ederek idğam etmemek ve ihfa olması gerekirken izhar, izhar olması gerekirken de ihfa yapmak.

"و" Vâv: (يعلمون) kelimesinde olduğu gibi, benzeri yerlerde de hem vav (و) harfini hem de makablini tefhîm etmek. Zira vav harfinin her halde terkîk edilmesi gerekmektedir.

"ه" Ha (He): He harfini ha harfi gibi okumak. Ha-i te'nîs (ة) durumlarında vakf halinde bunun harekelenmesi, ya da mabadine bir hemze (ء) ilave edilmesi veyahut ha (ح) şekline dönüşmesi.

"ى" Yâ (Ye): Harekeli olduğu zaman ya (ى) harfini tam telaffuz etmemek. Med (uzatma) harfi olduğu zaman da gereğini yerine getirmemek, şeddeli olduğunda çiğner gibi çıkarmak, tekrarlandığı zaman da izhar ve beyandan kaçınmak.

Verilen bu bilgiler doğrultusunda harflerde oluşabilecek hatalar, şayet harfin, sıfat-ı lazîmesinden ise, meydana gelen hata, lahn-i celîyi; sıfat- arızalardan ise lahn-i hafîyi oluşturmaktadırlar. Bu durum, her ne şekilde olursa olsun netice itibariyle bir tecvîd hatası olarak karşımıza çıkacaktır. Nitekim tecvîd, harfleri ve harflerin fonetik yapısını muhafaza etmeyi gaye edinmektedir. Halbuki maharic-i hurûfta oluşabilecek herhangi bir lahn ise, tecvîdin bu yapısıyla çelişmektedir. Dolayısıyla Kur'ân tilavetinde meydana gelebilecek her türlü lahn, tecvîdin ihlal edilmesine zemin hazırlayacaktır.

 
   Lahn'in Hükmü
Tilavet hatalarının namazı bozup bozmama meselesi, "zelletü'l-kârî" çerçevesinde daha ziyade fıkıh ilminin konusu olduğu için, lahn'in hükmü meselesine bu zaviyeden bakmak yerine, kıraat (tilavet/okuyuş) noktasından bakmak daha doğru olacaktır. Dolayısıyla, namazı bozup bozmaması dikkate alınmadan, sırf Kur'ân tilavetinde lahn'in hükmüne bakmak gerekmektedir.

Bu noktada lahn (tecvîd kurallarını ihlâl etmek), genel olarak yasak olmakla birlikte, lahn-i hafî bünyesinde oluşan hatalar, lahn-i celî'ye göre biraz daha esneklik göstermektedirler. Yani, hata olması bakımından, lahnin her çeşidi bir okuyuş hatasıdır. Fakat, lahn-i celî, harflerin sıfat-ı lazîmelerinde meydana gelip, manayı bozduğundan, lahn'in bu şekli bütün kıraat imamları tarafından yasaklanmıştır. Lahn-i hafî başlığı altında oluşan hatalar ise, lafzın anlamını bozmadıkları için, bunlar da yasak olmakla birlikte, lahn-i celî kategorisinde değerlendirilmemiştir.

Harflerin sıfat-ı arızalarında olabilecek bir eksiliği ifade eden lahn-i hafî, anlam bütünlüğü açısından, kelime ya da cümlede herhangi sorun teşkil etmemekle birlikte, böyle bir durum, Kur'ân tilaveti açısından bir eksiklik meydana getirmektedir. Zira, ihlal edilmesi muhtemel kurallar, Kur'ân tilavetinin ayrılmaz bir parçası olduğundan, bu durumda oluşabilecek bir eksiklik, tilavet açısından lahn'in doğmasına neden olacaktır. 

Bu noktalardan hareketle, lahnin birinci kısımında yer alan hatalardan korunmak için yeteri kadar tecvîd bilgisi öğrenmek, farz-ı ayın olarak değerlendirilmektedir. Zira tecvîd teknikleri, uygulandığı oranda okuyucuyu lahn yapmaktan uzak tutacaktır. İkinci kısmın, yani lahn-i hafînin birinci şıkkı için gerekli kuralların öğrenilmesinin vacip, ikinci şıkkı için ise müstehap olduğu bildirilmektedir. Bir tilavet hatası olsa da, lahn-i hafînin, özellikle ikinci kısmındaki esneklik, bu tarzda bir okuyuşun olabileceğine işaret etmektedir. Buna göre her okuyucunun, açık hata yapmayacak kadar tecvîd bilgisi öğrenip tatbik etmesi şart iken, gizli hata için aynı şeyi söylemek mümkün değildir. Fakat her halükarda ortada bir lahn söz konusu olacağından bundan da kaçınma yolları aranmalıdır.